بعثت و رهبری، حاکمان زمان, ولادت، از کودکی تا بزرگسالی

سیرت جاودانه پیامبر – علوم عرب پیش از بعثت

امام علی (ع) سطح علمی و فرهنگی عرب پیش از اسلام را بیان فرمود.
چنان که دیدیم مردم عرب جاهلی در تاریکیهای جهل و نادانی، و سرگردانی و گمراهی روزگار میگذراندند. از این رو نمیتوان ادعای کسانی چون آلوسی را پذیرفت که مدعیاند؛ مردم جاهلی از برخی دانشها همچون پزشکی،
______________________________
(۱). همان، خطبه ۲۶؛ (همان ترجمه، ۲۶).
(۲). همان، خطبه ۱۹۲، ۲۲۰٫
سیرت جاودانه ،ج۱،ص:۱۶۸
ستارهشناسی، قیافهشناسی و شناخت آسمانها و… برخوردار بودند. برخی کهانت، قیافهشناسی، ستارهشناسی و حساب را از جمله خصلتهای متمایز عرب جاهلی دانستهاند. «۱» اگر بپذیریم که مردم عرب در این باره چیزی داشتهاند باید دانست که صرفا تجربیات ساده و کم دامنهای بود که از راه حدس و گمان یا از مشایخ و پیرزنان قبیله به ارث برده بودند. از نظر ابن خلدون نیز دانش عرب در زمینه پزشکی یک سری معلومات اوّلیه و ملاحظات ساده بود که نه میتوان دانش نامید و نه شبه دانش. «۲»
مردم عرب عموما امی بودند و خواندن و نوشتن نمیدانستند مگر افراد اندکی که به حساب نمیآیند. چنان که گفته میشود: رسول اکرم (ص) نامهای به قبیله بکر بن وائل نوشت. آنان در قبیله خود کسی را نیافتند که نامه را بخواند تا این که مردی از قبیله بنی ضبیعه آن را بر ایشان خواند. این قبیله را بنی کاتب مینامیدند. «۳» مطابق روایت بلاذری به هنگام ظهور اسلام، در میان قریش هفده مرد و در اوس و خزرج دوازده نفر خواندن و نوشتن میدانستند. «۴» در حالی که از نظر ابن عبد ربه در این زمان فقط هفده نفر میتوانستند به زبان عربی بنویسند. «۵» ابن خلدون معتقد است که بیشتر آنان سواد درستی نداشتند، بلکه خیلی ابتدایی و بسیار ضعیف بودند. این فهرست هفده نفری نشان میدهد که غالب آنها پس از ظهور اسلام خواندن و نوشتن آموختهاند. نام علی (ع) شاهدی بر این مدّعاست. اصولا از نظر عرب جاهلی، خواندن و نوشتن عیب
______________________________
(۱). الموفقیات، ۳۶۲- ۳۶۳٫
(۲). مقدمه (ترجمه فارسی)، ۲/ ۱۰۳۴٫
(۳). مجمع الزوائد، ۵/ ۳۰۵؛ المعجم الصغیر، ۱/ ۱۱۱٫

(۴). فتوح البلدان، ۴۷۱٫
(۵). العقد الفرید، ۴/ ۱۵۷٫
سیرت جاودانه ،ج۱،ص:۱۶۹
بود. «۱» پس از قریش که در مرتبه نخست تمدّن و نفوذ قرار داشت، اوس و خزرج در منطقه حجاز رتبه دوم را در اختیار خود داشت. بنابراین طبیعی بود که یهودیان عموما و تا حدودی نصارا سیطره فکری شایانی بر مردم عرب داشته باشند. چنان که مردم عرب نیز به آنان چون شاگرد به معلم مینگریستند.
راز حافظه قوی عرب در امی بودن او نهفته است و به همان اندازه که در دورههای متاخر به کتابت روی آورد، به تدریج از قدرت حافظهاش کاسته شد.
اسلام اهمیت ویژهای به مبارزه با بیسوادی داده است. چنان که در غزوه بدر، پیامبر اکرم (ص) آموزش خواندن و نوشتن به ده کودک مسلمان را فدیه آزادی برخی از اسیران قرار داد.
برگرفته از کتاب سیرت جاودانه ترجمه الصحیح من سیره النبی الاعظم نوشته علامه سید جعفر مرتضی عاملی ترجمه دکتر محمد سپهری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *